Updated:
Subscribe News Letter Invite Friends

 

अजरामर स्वरांच्या चांदण्यांत

Maharashtra Times
Tuesday, May 17, 2011 AT 04:58 PM (IST)
लता मंगेशकर यांच्या प्रदीर्घ कारकिदीर्वर प्रकाशझोत टाकणारी अनेक पुस्तकं इंग्रजी आणि मराठीत निघाली. राजू भारतन, हरीष भिमाणी यांची पुस्तकं वेगवेगळया कारणांसाठी गाजली. डॉ. मोहिनी वदेर्, मधुवंती सप्रे, वसंत भालेकर यांची मराठी पुस्तकंही वाचकांनी चवीने वाचली. तरीही 'लता'ची जोडी ग्रंथलेखक आणि वाचकांच्या दृष्टीने अवीट आहे. हे 'लता : व्हॉईस ऑफ द गोल्डन इरा' हे डॉ. मंदार बिचू यांचं ताजं पुस्तक वाचताना लक्षात येतं. बिचू हे लता मंगेशकरांचे निस्सीम भक्त आणि त्याच भावनेने त्यांनी हे पुस्तक लिहिलं आहे. भारतन यांच्या पुस्तकातले तिरपे मुद्दे बिचू यांनी पूर्ण वगळले नसले तरी ते अत्यंत सौम्य आणि फारसं खरचटणार नाही अशा पद्धतीने मांडले आहेत. 

हिंदी चित्रपटगीताला आकार देणारे अनेक हात असतात. लता मंगेशकर यांच्यासारखी पार्श्वगायिका तर असतेच. परंतु लतासाठी सुंदर चाल निर्माण करणारा संगीत दिग्दर्शक असतो. अर्थवाही गीतरचना करणारा गीतकार असतो आणि त्या गीताला अंतिम आणि पूर्णरूप देणारा वादकांचा संच असतो. बिचू यांनी लताच्या कारकिदीर्चा वेध घेतला आहे तो त्यांना घडवणाऱ्या सर्व संगीत दिग्दर्शकांच्या कामगिरीतून, विश्लेषणातून. उमेदवारीच्या काळात लताचा आवाज ऐकून निर्माते शशधर मुखजीर् म्हणाले होते की, इतका बारीक आणि नाजूक आवाज चालणार नाही. त्यावर संगीत दिग्दर्शक गुलाम महंमद म्हणाले होते की, 'आज या मुलीला तुम्ही पार्श्वगायिका म्हणून भले नाकाराल; परंतु उद्या अवघी चित्रपटसृष्टी तिच्या पायाशी लोळण घेईल.' गुलाम महंमद यांची भविष्यवाणी अचूक ठरली. कशी? त्याचा संपूर्ण आलेख या पुस्तकात वाचायला मिळतो. 

या पुस्तकातले किस्से आणि कहाण्या रंगतदार आहेत. १९४०च्या दशकात एका टेलिफोन बूथवरून फोनवर संभाषण करताना शेजारच्या वऱ्हाडातून गाणं गुणगुणत जाणाऱ्या मुलीच्या आवाजाने नौशाद चमकतात आणि तिला आवाजाच्या चाचणीसाठी बोलावतात हा एक किस्सा... तो नौशादांच्या पारखण्याच्या क्षमतेविषयी बरंच काही सांगतो. 'आयेगा आनेवाला'ने लताची कारकीर्द मुहूर्तमेढ रोवली. पण हेच गाणं चित्रपटातून कटाप करायला निर्माता निघाला आणि त्याची समजूत काढताना खेमचंद प्रकाशांच्या नाकी नऊ आले. 

गजानन जहागीरदारांनी सी. रामचंदांना 'हा कोणीतरी दाक्षिणात्य संगीत दिग्दर्शक आला आहे. त्याच्या चाली पहा कशा आहेत! तुम्ही मराठी लोक कुठे आहात?' असा खोचक पण विनोदी ठरलेला प्रश्न विचारला ती हकीकतही आली आहे. लता सुरुवातीला नूरजहाँनच्या गडद छायेखाली होती. तिला स्वत:च्या व्यक्तिमत्त्वाची आणि आवाजातल्या शक्यतांची जाणीव करून देण्यात सी. रामचंदांनी कशी महत्त्वाची भूमिका निभावली हे ही यात आलं आहे. बर्मनदा आपल्या चाली अगोदर नोकरांना ऐकवत आणि त्यांना पसंत पडल्या तरच पुढे जात. आणि 'है इसी में प्यार की आबरू' आणि 'आपकी नजरोंने समझा प्यार के काबील मुझे' ही मदनमोहनची दोन गीतं एका पारड्यात आणि आपलं आयुष्यभराचं काम दुसऱ्या पारड्यात ठेवायला आपण तयार आहोत अशी दिलदारी दाखविणारा नौशादही इथे भेटतो. 

इतर गायिकांबरोबरची स्पर्धा आणि लताचे व्यक्तिगत संबंध याबाबत राजू भारतन जितक्या बिनधास्तपणे लिहितात तितकं धाडस बिचू अर्थातच करत नाहीत. परंतु हा वैयक्तिक आवडीनिवडीचा प्रश्न आहे. या पुस्तकात असंख्य दुमिर्ळ छायाचित्रं ओतप्रोत भरलेली आहेत. एका छायाचित्रात लता आणि ओ. पी. नय्यर एकमेकांकडे पाहत हसत आहेत. तर दुसऱ्या छायाचित्रात लता साक्षात बालगंधर्व, बेगम अख्तर आणि भेंडीबाजार घराण्याच्या आद्य गायिका अंजनीबाई मालपेकर यांच्या समवेत आहे. एका छायाचित्रात विलायत खाँसाहेब लताला सतार ऐकवत आहेत. प्रत्येक छायाचित्राचा दर्जा उत्तम आहे आणि केवळ छायाचित्रांसाठीही पुस्तक संग्रही ठेवायला हरकत नाही. चित्रपटसंगीताच्या शौकिनांच्या दृष्टीने हा अमोल ठेवा आहे. 

- अमरेन्द धनेश्वर 




अजरामर स्वरांच्या चांदण्यांत